Home Page Image
 

...Першае, што скажу я табе, гэта чытай, у кніжках і ў разумных людзей пытайся, як жылі даўней нашы тутэйшыя людзі...

Максім Гарэцкі
 

 


Леў Сапега

Леў Сапега — зорка першай велічыні на духоўна-культурным
і палітычным небасхіле Вялікага Княства Літоўскага Яго жыццё і
дзейнасць прыпадаюць на перыяд уздыму і росквіту старажытнага
беларускага гаспадарства. Нарадзіўся Л. Сапега ў Астроўне, што на
Віцебшчыне, у сям’і Івана Сапегі, драгічынскага старасты, і Багданы
з роду Друцкіх-Сакалінскіх. Пачатковую адукацыю юнак атрымаў у
Нясвіжскай пратэстанцкай школе, уфундаванай Мікалаем Радзівілам
Чорным, а ў 13-гадовым узросце паступіў у Ляйпцыгскі (Ліпскі) універсітэт, дзе студыяваў гісторыю права. Па вяртанні на радзіму ён трапіў на службу да вялікага князя С. Баторыя. У 1579—1582 гг. на чале гусарскага аддзела вызваляў беларускія землі ад маскоўскіх агрэсараў, ваяваў пад Вялікімі Лукамі, Псковам і Завалачам.
Як узнагароду за ратныя справы Л. Сапега ў лютым 1580 г. атрымаў
пасаду сакратара, а неўзабаве і найвышэйшага пісара Вялікага Княства Літоўскага. З гэтага часу распачалася кар’ера Л. Сапегі як палітычнага дзеяча, змагара за ўмацаванне Бацькаўшчыны. У 1581 г. ён разам з А. Валовічам ды К. Радзівілам Перуном дамагаецца ўтварэння Трыбунала — найвышэйшага апеляцыйнага суда Княства. Пры яго чынным ўдзеле было падрыхтавана юрыдычна-прававое абгрунтаванне гэтай важнейшай судовай інстанцыі і апублікавана пад тытулам — «Трыбунал» (Вільня, 1581).
У 1584 г. Л. Сапега едзе на чале пасольства ў Маскву, дзе на вы-ключна выгодных умовах падпісвае пагадненне з усходнім суседам і
вяртае з маскоўскага палону без аніякага выкупу каля 900 суайчыннікаў.
Поспех кіраўніка пасольска місіі быў добра ўзнагароджаны манархам:
у 1585 г. ён атрымаў Слонімскае стараства і партфель веліка княскага
падканцлера. Новая пасада дазволіла Л. Сапегу здзейсніць яго даўнюю задуму — умацаваць дзяржаву. Па смерці ў 1586 г. С. Баторыя Л. Сапега ўзяў чынны ўдзел у выбарах новага манарха. На апошнім этапе палітычнай барацьбы ён пад трымаў кандыдатуру Жыгімонта Вазы, і той урэшце выйшаў пераможцам, заняўшы велікакняскі пасад. Дзякуючы ўзважаным дзе-янням падканцлера і ягоных аднадумцаў Вялікае Княства Літоўскае выйшла з палітычнага крызісу без істотных стратаў. Больш за тое, Л. Сапега дамогся выканання Жыгімонтам галоўнага перадвыбарнага абяцання — зацвердзіць новы Статут Вялікага Княства Літоўскага. 28 студзеня 1588 г. Жыгімонт III Ваза паставіў свой подпіс пад Прывілеем, пацвер дзіўшы гэтым юрыдычную моц Статута. Не чакаючы дзяржаўнай падтрымкі, Л. Сапега ахвяраваў уласныя сродкі на выданне Статута. 12 лі пе ня 1588 г ён пісаў з гэтай нагоды тагачаснаму канцлеру К. М. Радзівілу: «Статут новы загадаў ужо друкаваць па-руску, хацеў бы яго выдаць і па-польску, аднак, калі б давялося яго перакладаць літаральна, паводле рускіх словаў і сентэнцыяў, то атрымалася б вельмі блага. Ахвот на пачуў бы рады вашае міласці.
Прывілеі гэтаксама хацеў бы выдаць пры Статуце, аднак не ўсе яны
для нас прыдатныя — у адных пачатак добры, а сярэдзіна дрэнная, у
другіх сярэдзіна добрая, а пачатак і канец дрэнныя». Падрыхтаваны
Л. Сапегам Статут 1588 г., як найдасканалейшы ва ўсёй Еўропе кодэкс
законаў, стаўся гарантам эканамічнай, духоўна-культурнай і дзяржаўна-палітычнай незалежнасці ВКЛ.
Перад тэкстам Статута 1588 г. Л. Сапега надрукаваў два ўласныя
публіцыстычныя творы: «Прысвячэнне Жыгімонту Трэцяму» і «Зварот да ўсіх станаў Вялікага Княства Літоўскага», у якіх выклаў сваю сацыяльна-палітычную дактрыну і сфармуляваў асноўныя палажэнні прававой дзяржавы.
Шмат высілкаў ад канцлера патрабавала ўрэгуляванне канфліктаў
паміж шляхтай і дачыненняў між рознымі канфесіямі. У 1596 г. ён
удзельнічаў у Берасцейскім царкоўным саборы ў якасці камісара.
Падчас сабора Л. Сапега выступіў з «Прамовай», у якой абгрунтоўваў
неабходнасць задзіночання католікаў і праваслаўных, з мэтай дасяг-нення спакою ў гаспадарстве.
Л. Сапега вёў сталую перапіску з папам рымскім Кліментам VIII,
пад эгідай якога тады стваралася еўрапейская кааліцыя хрысціянскіх
дзяржаў супраць Турцыі. Недзе ў канцы ХVI ст. ён распачаў парад-каваць галоўны архіў Княства, гэтак званую Літоўскую Метрыку. На
яго загад былі перапісаны спарахнелыя кнігі, сістэматызаваны стосы
з найкаштоўнейшымі дакументамі.
У пачатку ХVII ст. Л. Сапега актывізаваў усходнюю палітыку Кня-ства, аб чым сведчаць яго шматлікія лісты да ўрадоўца ВКЛ. Увосень
1600 г. ён на чале пасольскай місіі едзе да Барыса Гадунова і падпісвае 24 артыкулы «вечнага міру», каб перашкодзіць хаўрусу Маскоўскага княства з Швецыяй. Канцлераў дыпламатычны манеўр меў поспех.
Л. Сапега, імкнучыся замацаваць пазіцыі Княства на ўсходзе, падчас Варшаўскага Сойму 15 студзеня 1609 г., выступіў з палітычнай
«Прамовай», у якой выказаўся за разгортванне вайсковых дзеянняў
супраць Масквы. Вайсковая кампаніі 1609—1613 і 1617—1618 гг.,
у якіх Л.Сапега браў непасрэдны ўдзел, мелі значныя поспехі. Па
іх завяршэнні было падпісана Дзявулінскае замірэнне (1 снежня
1618 г.). Як кіраўнік дэлегацыі краіны-пераможцы, Л. Сапега дамогся
ўключэння ў дагавор аб міры артыкулаў, паводле якіх Вялікаму Княству Літоўскаму вярталіся спадчынныя землі і гарады: Смаленск, Белы, Дарагабуж, Старадуб, Папова Гара, Чарнігаў, Трубчэўск, Сярпейск, Невель, Себеж, Красен, Ноўгарад-Северскі, Вяліжская воласць і Ма-настырскае гарадзішча.

Публіцыстычныя здольнасці Л. Сапегі найболь поўна выявіліся пад-час абароны ім канцэпцыі прававой дзяржавы, дзе пануюць не сваволя манархаў, а закон, парадак і справядлівасць. Звяртаючыся да жыхароў ВКЛ, ён палымяна пераконваў суайчыннікаў засвойваць права, жыць паводле законаў, бараніць праўду і даваць адпор крыўдзіцелям: «С-рамна народу не ведаць сваіх законаў, асабліва нам, бо не на чужой якой мове, а на сваёй уласнай маем пісанае права! І кожнага моманту, пры патрэбе даць адпор усялякай крыўдзе, мусім ведаць права». Л. Сапега валодаў выдатным пісьменніцкім талентам, аб чым яскрава сведчаць яго шматлікія лісты, у якіх арганічна спалучаліся белетрызаваныя і публіцыстычныя элементы. Асабліва каларытна, з увагай на дэталі, ён падаваў падрабязнасці свайго візіту ў Маскву: «Прыставы суправаджалі мяне аж да пасольскага двара. Тут мяне хавалі, нераўнуючы як нейкага вязня, нават дзіркі ў плоце пазатыкалі ды па ставілі варту, што сачыла за мной удзень і ўначы». Шмат увагі ў лістах Л. Сапегі аддавалася псіхалагічным партрэтам персанажаў. Ён неаднаразова перадае ўласны эмацыйны стан і пачуцці. У адным з лістоў да С. Баторыя, адпраўленых з Масквы, Л. Сапега з болем паведамляў пра палонных беларусаў, пытаючыся дазволу князя ўзняць на перагаворах пытанне аб вызваленні суайчыннікаў. «Над імі трэба злітавацца, — пісаў Сапега з болем. — Я кожны дзень абліваюся слязьмі, калі чую іх енкі, хоць і далёка ад іх стаю».
Л. Сапега нязменна выступаў за міжканфесійны мір і рэлігійную та-лерантнасць. Ён неаднаразова засцерагаў рэлігійных дзеячаў ад крайніх учынкаў, спробаў прымусовым шляхам вырашаць міжцаркоўныя супярэчнасці. Л. Сапега на старонках сваіх шматлікіх лістоў даводзіў набходнасць сацыяльнага сумоўя, заклікаў апанентаў вырашаць канфлікты не зброяй, а праз дыялог і ўзаемныя саступкі.
Сацыяльна-палітычная дактрына Л. Сапегі, яго гуманістычныя ідэі
істотна паўплывалі на грамадскія працэсы, прадвызначылі духоўныя
пошукі тагачасных інтэлектуалаў.

Іван Саверчанка

 

 

раздрукаваць


 

pattern maker viewer.
наркологический диспансер

 
 

 

 

 
2013-2015 © Усе правы абароненыя